بررسی مبحث بهره وری

    —         —    

ارتباط با ما     —     لیست پایان‌نامه‌ها

... دانلود ...

توجه : این فایل به صورت فایل ورد (Word) ارائه میگردد و قابل تغییر می باشد


 بررسی مبحث بهره وری دارای 171 صفحه می باشد و دارای تنظیمات و فهرست کامل در microsoft word می باشد و آماده پرینت یا چاپ است

فایل ورد بررسی مبحث بهره وری  کاملا فرمت بندی و تنظیم شده در استاندارد دانشگاه  و مراکز دولتی می باشد.

تاریخچه بهره وری
واژه بهره وری برای نخستین بار به وسیله فرانسواكنه  ریاضیدان و اقتصاددان طرفدار مكتب فیزیوكراسی (حكومت طبیعت) به كار برده شد. «كنه» با طرح جدول اقتصادی ، اقتدار هر دولتی را منوط به افزایش بهره وری در بخش كشاورزی می داند.
در سال 1883 فرانسوی دیگری به نام «لیتره»  بهره وری را دانش و فن تولید تعریف كرد. با شروع دوره نهضت مدیریت علمی در اوایل سالهای 1900، فردریك وینسلوتیلور  و فرانك و لیلیان گیلبرث  به منظور افزایش كارایی كارگران، درباره تفسیم، كار بهبود، روش ها و تعیین زمان استاندارد، مطالعاتی را انجام دادند. بعدها كارایی را دوباره هر یك از عوامل تولید استفاده كردند. اما واژه ای كه به تدریج جنبه عمومی تر و كلی تر پیدا كرد و در ادبیات مدیریت رایج گردید، «بهره وری» بود. در سال 1950 سازمان همكاری اقتصادی اروپا  به طور علمی بهره وری را چنین تعریف كرد‍: «بهره وری حاصل كسری است كه از تقسیم مقدار یا ارزش محصول بر مقدار یا ارزش یكی از عوامل تولید به دست می آید. بدین لحاظ می توان از بهره وری سرمایه، مواد اولیه و نیروی كار صحبت كرد.
سازمان بین المللی كار  بهره وری را چنین تعریف كرده است:
«بهره وری» عبارت است از نسبت ستاده به یكی از عوامل تولید (زمین، سرمایه، نیروی كار و مدیریت). در این تعریف «مدیریت» به طور ویژه یكی از عوامل تولید در نظر گرفته شده است. نسبت تولید به هر كدام از این عوامل معیاری برای سنجش بهره وری محسوب می شود.
در سال 1958 آژانس بهره وری اروپا  بهره وری را درجه و شدت استفاده موثر از هر یك از عوامل تولید تعریف كرد. همچنین این سازمان اعلام داشت كه «بهره وری» یك نوع طرز تفكر و دیدگاهی است بر این پایه كه هر فرد می‌تواند كارها و وظایفش را هر روز بهتر از روز قبل انجام دهد. اعتقاد به بهبود بهره وری یعنی داشتن ایمان راسخ به پیشرفت انسانها.
در اطلاعیه تشكیل مركز بهره وری ژاپن در سال 1955 در ارتباط با اهداف ناشی از بهبود بهره وری  چنین بیان شده است:
حداكثر استفاده از منابع فیزیكی، نیروی انسانی و سایر عوامل به روش‌های علمی به طوری كه بهره وری به كاهش هزینه های تولید، گسترش بازارها، افزایش اشتغال و بالا رفتن سطح زندگی همه آحاد ملت، منجر می شود. «از دید مركز بهره وری ژاپن، بهره وری یك اولویت انتخاب ملی است كه منجر به افزایش رفاه اجتماعی و كاهش فقر می گردد. مركز بهره وری ژاپن در زمان تاسیسش در سال 1955 نهضت ملی افزایش بهره وری در این كشور را تحت سه اصل رهنمون ساز به جلو هدایت نموده كه عبارتند از:
افزایش اشتغال، همكاری بین نیروی كار و مدیریت و توزیع عادلانه و برابر ثمره‌های بهبود بهره وری در میان مدیریت نیروی كار و مصرف كنندگان.
دكتر جان كندریك و دانیل كریمر كاهش فقر می گردد. مركز بهره وری ژاپن در زمان تاسیسش در سال 1955 نهضت ملی افزایش بهره وری در این كشور را تحت سه اصل رهنمون ساز به طور هدایت نموده كه عبارتند از:
افزایش اشتغال، همكاری بین نیروی كار و مدیریت و توزیع عادلانه و برابر ثمره‌های بهره وری در میدان مدیریت نیروی كار در مصرف كنندگان.
دكتر جان كندریك و دانیل كریمر ، بهره وری را در نگرشی اقتصادی یعنی تولید سرانه یا میزان ناخالصی داخلی به ازاء هر نفر ساعت كار می دانند. در اواخر دهه 1970 و اوایل دهه 1980 مركز بهره‌وری آمریكا  تعریف زیر را ارائه داد. (25)
سود = بهره‌وری * قیمت تعدیل شده

تعریف لغوی بهره‌وری:
قبل از توضیح در خصوص مفهوم بهره وری و نهایتا ارائه تعریفی كاربردی از این واژه بهتر است واژه بهره وری از نظر لغوی مورد بررسی قرار گیرد.
واژه Productivity كه واژه‌ای است انگلیسی در لغت به معنای قدرت تولید پارور و مولد بودن است. مثلا زمینی كه استعداد زراعت دارد و بذر در آن نشوو نما می‌كند اصطلاحاً زمین Productive یعنی زمینی مولد و بارور گفته می شود مثلا افرادی در اجتماع كه ضمن داشتن توان انجام كار فاقد شغل هستند و اصطلاحاً بیكار محسوب می شوند، افرادی Productive non- یعنی افرادی غیر مولد خوانده می‌ شوند، پس واژه Productivity در قاموس زبان انگلیسی به داشتن قدرت تولید و بارآور كسی یا چیزی اطلاق می شود.
در زبان فارسی كلمه بهره وری به عنوان معادل مصطلح شده است لغت بهره‌وری كه از نظر ادبی‌ حاصل مصدر است از واژه بهره ور مشتق شده است و كلمه بهره ور به استناد فرهنگ فارسی معین به معنای بهره‌بر، سود برنده و كامیاب است و نتیجتاً بهره وری در ادبیات فارسی به بهره‌بری با فایده بودن، سود برندگی و كامیابی معنا شده است. چنانچه ملاحظه می شود بین معنای لغوی كلمه Productivity در زبان انگلیسی و معنای لغوی كلمه بهره وری در ادبیات فارسی تفاوت وجود دارد و برگزیدن واژه فارسی بهره وری به جای كلمه Productivity از نظر جایگزینی آن (Applied definition) رسید.
در برخی از متون برای واژه Productivity معادلهای دیگری مانند راندمان، بازدهی قدرت تولید، قابلیت و باروری كارآمدی، برگزیده شده است كه جملگی همین مفهوم و معنا را افاده می كنند و هر یك می‌تواند هم معنا با بهره وری به كار رود. (26).

 

تعریف بهره‌وری
بهره وری را می توان زائیده تعادل و روابط متقابل بین انسان، تكنولوژی (سخت و نرم افزار) مواد و انرژی وسازمانها و سیستمها دانست. رابطه متقابل بین این عوامل توسط اطلاعات برقرار می شود و در میان این عوامل انسان از بالاترین اهمیت برخوردار است، زیرا نهایتاً كارآمد بودن دیگر عوامل نیز به وضعیت انسان و رفتارهای او مرتبط می باشد، این نكته در نمودار زیر نشان داده شده‌است. (32).

 

تعریف كاربردی بهره وری
در رابطه با تعریف كاربردی بهره وری اجماع نظر كلی وجود ندارد و تعاریف متعددی از این واژه بحث برانگیز ارائه شده است.
از نظر سازمان ملی بهره وری ایران تعریف بهره وری عبارت است از به حداكثر رساندن استفاده از منابع، نیروی انسانی، تسهیلات و غیر، به طریقه علمی، كاهش هزینه های تولید، گسترش بازارها و افزایش اشتغال و كوشش برای افزایش دستمزدهای واقعی و بهبود استانداردهای زندگی، آنگونه كه به نفع كاركنان، مدیریت و جامعه باشد. (64).
سازمان همكاری اقتصادی اروپا  كه به طور رسمی بهره وری را چنین تعریف كرده است: «بهره وری حاصل كسری است كه از تقسیم مقدار یا ارزش محصول بر مقدار یا ارزش یكی از عوامل تولید به دست می آید». بدین لحاظ می توان از بهره وری سرمایه، مواد اولیه و نیروی كار صحبت كرد. از نظر سازمان بین المللی كار  بهره وری عبارت است از نسبت ستاده به یكی از عوامل تولید (زمین، سرمایه، نیروی كار ومدیریت).
آژانس بهره وری اروپا  بهره وری را درجه و شدت استفاده موثر از هر یك از عوامل تولید تعریف كرد و اعلام كرد بهره وری یك نوع طرز تفكر و دیدگاهی است بر این پایه كه هر فرد می تواند كارها و وظایفش را هر روز بهتر از روز قبل انجام دهد.
مركز بهره وری ژاپن   بهره‌وری را حداكثر استفاده از منابع فیزیكی، نیروی انسانی وسایر عوامل به روش های علمی به طوری كه بهبود بهره‌وری به كاهش هزینه های تولید، گسترش بازارها، افزایش اشتغال و بالارفتن سطح زندگی همه آماد ملت منجر شود.
مركز بهره وری آمریكا  تعریف ذیل را برای بهره وری ارائه داده است:
سود = بهره وری *  قیمت تعدیل شده
جان كندریك  بهره وری را در نگرشی اقتصادی یعنی تولید سرانه یا میزان ناخالصی داخلی به ازا هر نفر ساعت كار می داند.
استینر  بهره وری را معیار عملكرد و یا قدرت و توان هر سازمان در تولید كالا و خدمات استیگل  بهره وری را نسبت میان بازده به هزینه عملیات تولیدی تعریف كرده است. از نظر ماندل  بهره‌وری به مفهوم نسبت بین بازده تولید به واحد منبع مصرف شده است كه با سال پایه مقایسه می شود. دیویس  تغییر به دست آمده در مقدار محصول در ازاء منابع مصرف شده و فابریكانت  نسبت همیشگی بین خروجی به ورودی را بهره وری تعریف كرده‌اند.‌ (25).


سومانت  بهره وری را نسبت بین خروجی محسوس و ورودی محسوس قلمداد می‌كند و ایسترفیلد  بهره‌وری را نسبت بازده سیستم تولیدی به مقداری كه از یك یا چند عامل تولید به كار گرفته شده است. (26).
دیدگاههای مختلف درباره بهره وری
معمولا سه دیدگاه به شرح زیر درباره بهره‌وری مطرح می شوند:
الف- تعریف بهره وری از دیدگاه سیستمی
بهره وری از دیدگاه سیستمی طبیعت پیچیده تری داشته و در كل سیستم مطرح می گردد. بهره وری عبارت است از نسبت بین مجموعه خروجیهای یك سیستم به ورودی های آن:
Out Put   
=    ستانده (ها)   
P =
In Put        نهاده (ها)   
این تعریف در سیستم‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و صنعتی كاربرد دارد.
صورت كسر كه خروجیهای سیستم هستند می تواند به شكل فیزیكی (حجم مخصوص، تعداد افراد فارغ التحصیل، ورزشكاران و ….) و مخرج كسر (مقدار مواد اولیه یا ساعت كار نیروی انسانی و تجهیزات و امكانات ورزشی و ….) تعریف گردد و یا اینكه به شكل معیارهای ارزش مالی یا واحد پول رایج در هر كشور اندازه گیری می‌شوند. در نمودار شماره ذیل … می توان تصویر مفهوم بهره‌وری از دیدگاه سیستمی را مشاهده نمود.


بهره وری از دیدگاه سیستمی
همین طور كه در نمودار دیده می‌شود از دیدگاه سیستمی بهره وری در یك محیط با ویژگیهای مختلف و متغیر قرار دارد و عوامل مختلف مانند نیروی كار، سرمایه، انرژی، مدیریت و تكنولوژی و … به كار گرفته به عنوان ورودی ها به فرایند تولید وارد می گردند و به صورت خروجیهایی مانند كالاهای ساخته شده و خدمات از این فرایند بیرون می آیند. قیمت محصول و خدمات و در دسترس بودن عوامل تولید، تابع شرایط محیطی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و تكنولوژی و غیره می باشد. مسلماً اگر این سیتسم توانایی تغییر و اصلاح كیفی و كمی ورودی ها و خروجی ها را داشته باشد می‌تواند  بهره وریش را افزایش دهد. زمانی كه سیستم دارای بازخور مجهز باشد سازمان می تواند از پویائی و تكامل برخوردار باشد.
ب ـ بهره‌وری از دیدگاه ژاپنی
بهره‌وری در ژاپن موضوعی ملی و فراگیر و به عنوان یك رویكرد تاریخی استراتژی بهبود بهره‌وری در كنار كنترل كیفیت جامع (TQC) و مدیریت كیفیت جامع (TQM) مطرح می گردد. به عقیده پروفسور ساساكی استاد دانشگاه سوكاهای ژاپن در رشته مدیریت سیستمها، بدون توجه به بهبود كیفیت و كاهش ضایعات بهره وری نمی تواند افزایش یابد.
توان رقابت پذیری در بازار را با توجه به مسئله ارتقای كیفیت می توان بالا برد. لذا كاهش ضایعات، در فرمول بهره‌وری وارد می گردد.
 
بازده (محصول تولید شده)= Y
نیروی كار (ساعات كار انجام شده) = L
شاخص بهره وری = P
ژاپنی‌ها یك عامل ضایعات را در صورت كسر وارد كرده‌اند تا تأثیر كیفیت بهره‌وری را مورد نظر داشته باشند كه در آن
Y = T - D
حجم كل تولید = T
ضایعات = D
كالاها یا خدمات درست = Y
لذا هرچقدر ضایعات كمتر شود صورت كسر افزایش یافته و بهره وری نیز بالا می رود. پروفسور ساساكی فرمول دیگری را نیز معرفی می‌كند كه به كارگر به عنوان تنها عامل كار توجه نشده و عامل مدیریت را نیز وارد ساخته است:
قیمت ارزش كالا و خدمات فروخته شده در بازار = S         
كارگر = L
مدیریت = M
لذا از دیدگاه ژاپنی‌ها برای افزایش بهره وری باید به كیفیت نیروی كار، مدیریت ساختار، عوامل دیگر تولید كه تشكیل دهنده قیمت تمام شده هستند توجه گردد كه این رویكردها به رویكرد تاریخی كایزن  (بهبود مستمر) و كنترل كیفیت جامع  می انجامد.
ج- رویكرد اقتصادی بهره وری
از نظر اقتصادی مقدار محصول (خدمات) یا خروجی تابع عوامل سرمایه ونیروی كار فرض می گردد. یعنی اگر فرض كنیم كه:
مقدار تولید (خدمات) = Q                     Q = f (K , L)     
سرمایه = K
نیروی كار = L
آنگاه مقدار تولید (خدمات) تابعی است از مقدار سرمایه و نیروی كار
لذا افزایش مهارت نیروی كار و یا تغییرات تكنولوژی و یا افزایش مهارت به همراه بهبود تكنولوژی می تواند موجب افزایش مقدار تولید و حركت تابع تولید به سمت بالاتر و از آنجا موجب افزایش بهره وری شود.
به طور كلی امروزه بهره وری نگرش اقتصادی فنی و فرهنگی نسبت به تولید (خروجی) است كه درآن انسان فعالیت های خود را هوشمندانه و خردمندانه انجام می دهد تا بهترین نتیجه را با كمترین هزینه و در مدت زمان كمتر به دست آورد. گرچه بهره وری را به صورت كلاسیك بیشتر در امور اقتصادی تعریف كرده اند ولی می توان مفهوم بهره وری را در همه امور زندگی روزمره تا چرخه عظیم صنعت در نظر گرفت. (25).
سطوح بهره‌وری
بهره وری دارای سطوح مختلف است. فراگیری بهره وری از سطح فردی تا سطح جهانی مطرح شده است كه به شرح هر یك خواهیم پرداخت.
الف ـ بهره وری فردی
منظور از بهره وری فردی استفاده بهینه از مجموعه استعدادها و توانائیهای بالقوه فرد در مسیر پیشرفت زندگی خود می باشد.از دید منافع سازمانی ارتقا بهره وری در افراد، بهبود بهره وری سازمان را به دنبال خواهد داشت. آموزش، یادگیری و رشد نیروی انسانی در سازمان و مشاركت افراد در اداره سازمان علاوه بر بهبود بهره‌وری فرد، موجب افزایش بهره وری در سازمان خواهد شد.
ب ـ بهره‌وری در خانه
ارتقاء بهره‌وری درخانه موجب پائین آمدن ضایعات، از بین رفتن اسراف و كیفیت زندگی بهتر در استفاده از مواهب زندگی می‌شود.
پ ـ بهره وری در سازمان
بهبود بهره وری در سازمان نتیجه استفاده بهینه و موثر و كارآمد از منابع، تقلیل ضایعات، كاهش قیمت تمام شده، بهبود كیفیت، ارتقا رضایت مشتریان، دلپذیری در محیط كار و افزایش انگیزه و علاقه كاركنان به كار بهتر بوده كه نهایتاً موجب رشد و توسعه سازمان را به دنبال خواهد داشت. به این گونه سازمانها، اصطلاحاً سازمانهای یادگیرنده  می‌گویند.
ت- بهره وری در سطح ملی
افزایش بهره وری تنها راه توسعه اقتصادی كشورها می باشد كه موجب ارتقاء سطح رفاه زندگی یك ملت می گردد. تحولات معجزه آسای رشد و توسعه اقتصادی در كوتاه مدت در برخی از كشورها منجمله ژاپن، آلمان، چین و تعدادی از كشورهای شرق آسیا نتیجه افزایش بهره وری و استفاده بهینه كارا و اثر بخش آنها از منابع فیزیكی و انسانی كشورهایشان بوده است.
ث- بهره‌وری سبز
تا چند دهه قبل، محیط طبیعی به عنوان متغیری مهم در سیستم های تولیدی مطرح نبود اما به تدریج آسیب های محیطی، دستاورهای تمدن بشری را دچار مخاطره ساخت. ضایعات و پسابهای تولیدی موجب آلودگی محیط زیست را به دنبال داشته است. آثار مخرب بجا مانده از استفاده های بی رویه از اكوسیستمها و آسیب به منابع طبیعی به ویژه منابع تجدید ناپذیر موجب بروز نگرانیهای زیاد شد و انسان را بر آن داشته است تا راهی برای پیشگیری از این پیامدهای ناگوار بیابد. بحث الگوی توسعه پایدار به طور جدی از اواخر دهه 1980 مطرح گردید. مركز فعالیت های «برنامه‌های صنعت و محیط زیست سازمان ملل» در سال 1989 از عبارت تولید پاكیزه‌تر برای نشان دادن برداشت كلی و فراگیر در تولید و محیط زیست استفاده كرد.
بهره وری سبز نتیجه برنامه «تولید پاكیزه‌تر» در دستور كار بخش های تولیدی قرار گرفته است. بهره‌وری سبز به عنوان یك هدف دارای آثار گوناگون در توسعه پایدار است. به طوری كه مفاهیم محیط زیست را با احیا و حفظ منابع طبیعی در امور فنی، اقتصادی و استراتژیك بهره وری، پیوند می‌دهد.
تلفیق بهره وری با حفظ محیط زیست منجر به مفهوم فراگیر بودن بهره‌وری سبز می‌گردد. (25).
سطوح اندازه گیری بهره وری
تعاریف، مقیاسها، تفسیرها و كاربردها و …. از اطلاعات مرتبط با بهره وری هم فراوانند و هم دارای تنوع هستند، لذا بر عهده استفاده كننده نهایی است كه تشخیص دهد كه كدام یك برای او مناسب تر است.
اندازه گیری بهره وری را می توان در سطوح مختلف انجام داد، كه این سطوح را در شكل ذیل می توان مشاهده كرد.




الف- سطح بین المللی
مقایسه های بهره وری بر اساس دیدگاه های سیستماتیك اندازه‌گیری در سطح بین المللی، ابزارهای با ارزش برای درك و ارزیابی پیچیدگی بهره وری در محیط‌های داخلی و بین المللی كشورها محسوب می‌شود.
ب ـ سطح ملی
اندازه گیری بهره وری در سطح ملی در دو بعد تحلیل بیرونی و درونی صورت می‌گیرد.
1-    تحلیل بیرونی
در این نوع تحلیل وضعیت جامعه در مقایسه با كشورهای دیگر مورد بررسی قرار میگید. و از این طریق برنامه‌های توسعه تنظیم می‌شوند.
2-تحلیل درونی
در این نوع تحلیل بهره وری فعالیتهای اندازه گیری بر تحلیل شاخصهای بهره‌وری كار، سرمایه و یا هر دو متمركز هستند.
ج ـ سطوح بخشی
با محاسبه تولید ناخالص داخلی هر یك از بخش های عمده كشور و تقسیم آنها بر مقدار افراد شاغل در این بخشها، بهره وری آنها به دست می آید. «در سیستم حسابهای ملیSNA»   بخش ها را بر اساس طبقه بندی بین المللی استاندارد صنعتی برای كلیه فعالیتهای اقتصادی به بخش های عمده (با كد یك رقمی) زیربخشها (با كد دورقمی) گروههای عمده (با كد سه رقمی) گروه‌ها (با كد چهار رقمی) تقسیم می كنند. (محاسبه بهره وری در سطح كلان و كل اقتصاد باكد یك رقمی (9 بخشی) و محاسبه بهره وری در سطح كدهای 2 رقمی، 3 رقمی و 4 رقمی ISIC  را بهره وری در سطح بخشی یا خرد می نامند. در آخرین ویرایش نظام ISIC فعالیتهای اقتصادی در قالب كدهای یك رقمی به شرح زیر طبقه بندی شده است:

 

1-    كشاورزی (شامل زراعت، باغداری و جنگل و مرتع مرغداری، شكار و صید خدمات كشاورزی …)
2-    استخراج نفت و سایر معادن
3-    صنعت
4-    تامین برق، گاز و آب
5-    ساختمان (شامل ساختمانهای مسكونی و غیر مسكونی، جاده پل، فرودگاه و …).
6-    رستوران و هتل داری، بازرگانی
7-    حمل و نقل (زمینی، هوایی، دریایی، انبارداری و پست و مخابرات)
8-    خدمات بانكی، پولی و مالی و بیمه املاك و مسغلات و كسب و كار.
9-    خدمات اجتماعی و دولت.
هر یك از كدهای یك رقمی مذكور در طبقه بندی تفصیلی‌تر، به كدهای 2 و 3 و 4 رقمی تفكیك می‌شود به طوری كه كارگاهها در قالب كدهای 4 رقمی طبقه‌بندی فوق قرار می‌گیرند. (26)

 

كارآیی، اثر بخشی و بهره وری
یكی از مفاهیم مرتبط با اندازه گیری بهره وری مفهوم تولید «اثربخش»  و تولید «كارآمد»  است. تولید اثر بخش فرایندی است كه نتایج مطلوب را به وجود می‌آورد. یك سازمان ممكن است به طور اثر بخشی محصولاتی بیشتر تولید كنند یا خدماتی بیشتر ارائه دهد. برای مثال یك سازنده وسایل ورزشی ممكن است ده درصد بیشتر وسایل ورزشی در هفته تولید كنند. یك فضای ورزشی ممكن است تعداد ورزشكارانی را كه سرویس می دهد ماهانه تا 15 درصد افزایش دهد. در هر دو مورد تولید اثر بخش افزایش یافته است. به هر حال همان افزایش های اثر بخش در تعداد ورزشكاران ممكن است به قیمت 20 درصد افزایش در سرمایه برای پرداخت هزینه های تاسیسات ورزشی مزبور و 5درصد افزایش در سرمایه برای پرداخت هزینه های مستقیم نیروی انسانی كسب شده باشد. در این مثال در حالی كه تولید اثر بخش بالا رفته بهره وری كل سازمان پایین آمده است، صرفا به این علت كه نهاده های مورد نیاز برای تولید داده‌ها سریع تر از تولید اثر بخش صعود كرده است. در هر حالی كه هر دو مثال دستیابی به تولید اثر بخش مطلوب (افزایش داده‌ها) را نشان می دهد، مصرف نهاده‌ های افزایش یافته در واقع سبب شده است تا سازمان، بهره وری كمتری داشته باشد.
تولید كارآمد نشان دهنده دست یابی به داده های مطلوب با حداقل نهاده ها است. این موضوع در ابتدا این طور به نظر می رسد كه بهره وری در بالاترین سطح خود می‌باشد، در حالی كه كارایی و بهره وری از نزدیك به یكدیگر مرتبطند. تولید كارآمد بهترین بهره وری را تضمین نمی كند. برای مثال یك تولید كننده لباس ورزشی ممكن است 100 گرمكن ورزشی در روز تولید كند، ولی همین كار را ممكن است با پنج كارگر كمتر از آن تعدادی كه یك ماه برای تولید آن 100 گرمكن ورزشی  نیاز داشت انجام دهد. ولی اگر تقلیل در نهاده كار سبب افزایش میزان نقص گرمكن های ورزشی شود یعنی از 2 دست به 7 دست در هر 100 دست برسد در این كاسبی چیزی عاید نشده است در حقیقت، هزینه دوباره كاری یا نرخ دورریز گرمكن‌های ورزشی ناقص ممكن است بالاتر از میزان هزینه تقلیل یافته نهاده باشد كه به علت صرفه جویی در پنج كارگر حاصل شده است. همچنین توجه كنید كه حتی اگر میزان نقص لباس های ورزشی قابل قبول باشد آنها ممكن است از مد افتاده یا فاقد ردیف اندازه قابل فروش به مقدار كافی باشند. اگر هزینه های تقلیل یافته كار نیز منجر به كیفیت پایین تر بشود، تولید ممكن است كارآمدتر باشند. ولی بهره وری زمان آسیب می بیند. در سازمانهای خلاق اثر بخشی و كارآیی باید دست در دست یكدیگر حركت كنند. سازمان ها برای مدتی كوتاه می توانند بدون كارآیی خوب دوام آورند اما بدون اثر بخشی معمولا از بین خواهند رفت. (51).
شاخص‌
افراد و سازمان های مختلف تعاریف متفاوتی از «شاخص» و كاربرد آن در علوم اقتصادی و اجتماعی ارائه داشته اند البته هر یك خواه ناخواه بر فرضیات و تجربیاتی استوار می باشد. از دقیق ترین این تعاریف، تعریف زیر است.
«شاخص یا اعداد شاخص ارقامی است كه به صورت درصد برای اندازه‌گیری و سنجش نوسانهای عوامل متغیر در طول زمان به كار می رود. به عبارت ساده تر وقتی بخواهیم نوسانهای یك عامل متغیر، نظیر قیمت كالاها و خدمات را اندازه گیری كنیم یا آن را به صورت ساده تر نشان دهیم به جای اینكه  ارقام واقعی و معمولی را به كار بریم از اعداد دیگری با توجه به یك سلسله محاسبات استفاده می كنیم كه آنها را شاخص می نامیم (203). همچنین شاخص‌ها به صور گوناگون طبقه بندی شده‌اند و یكی از این گروه ‌بندی ها كه نسبتا جامع و كامل است شاخص‌ها را به چهار گروه ذیل تقسیم‌بندی می‌كند (204).
شاخص های اطلاعاتی
این نوع شاخصها برای توضیح وضعیت كنونی جامعه و تغییراتی كه در آن حال انجام گرفتن است مناسب هستند این شاخصها برای ریشه یابی تغییرات و یا شناسائی علت ها مناسب نیستند. اولین مشكلی كه بر سر راه تدوین چنین شاخص‌هایی است شناسایی بخش های نظام اجتماعی است كه وقتی با هم تركیب شوند می توانند از نظر عملكرد نسبتا جامع باشند. اجزا این نوع شاخص‌ها می‌توانند به صورت قراردادی انتخاب شوند.
شاخص‌های پیش بینی
این شاخص ها اطلاعات مفیدی در مورد علل بروز مسائل اقتصادی- اجتماعی و زمینه های رشد جامعه به دست می دهند كه بر اساس آنها برنامه ریزان می‌توانند برنامه‌های پیشنهادی خویش را دقیق تر و آگاهانه تر تنظیم كنند. این شاخص ها همچنین برنامه ریزان را قادر به پیش بینی بعضی از عوارض مترتب به برنامه‌های پیشنهادی می سازد. لازم به ذكر است كه فقط در صورت استفاده از تكنیك های پیشرفته تجزیه و تحلیل است كه امكان پیش بینی و درك تغییرات و انتخاب منطقی در مورد مسائل اقتصادی- اجتماعی به وجود خواهد آمد.
شاخص های شناسایی مشكلات
 همچنانكه قبلا گفته شد شاخص‌های اطلاعاتی می‌توانند به صورت غیر مستقیم برای شناسائی مسائل ومشكلات به كار روند ولی شاخص های شناسایی مشكلات به طور مستقیم برای این هدف تدوین می شوند كه مسائل و مشكلات را شناسایی كنند. برای تدوین این نوع شاخص ها ابتدا مشكلی به صورت مجرد شناسایی می شود و سپس به بخش های مختلف شكسته شده و هر بخش به صورت یك شاخص در می‌آید. مهمترین ویژگی این نوع شاخص ها درك فرایند تحولات و پیشنهاد چاره و درمان مشكلات است.
شاخص های ارزیابی برنامه
شاخص های مورد مطالعه در فراز قبل برای تشخیص موضعی مشكلات وتنگناها در نظامی اجتماعی بود اما این شاخص ها به تنهایی نمی‌توانند مشخص كنند چه برنامه‌هایی برای رفع مشكلات باید به كار گرفته شوند برنامه‌ها با توجه به تنگناهای بخشی و منطقه‌ای و ظرفیتها، نیازها و اولویت ها و امكانات اعم از مالی و انسانی طراحی می شوند. تا اهداف كمی و كیفی تعیین‌شده‌ای را تحقق بخشند. ولی این كار اگر در سایه ارزیابی و كنترل دقیق و اساسی نباشد پیشرفت ها و رشد ها را نمی توان دید. بدون اینكه ارزیابی‌ها هیچ مبنای صحیحی دیگری وجود ندارد كه برنامه‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار‌بگیرند. تا برنامه‌های جدید پیشنهاد شوند و یا شقوق دیگر برنامه ها مورد ارزیابی واقع شوند.
شاخص های بهره‌وری
شاخص بهره‌وری عبارت است از:
نسبت بین حجم یا ارزش ستاده‌ها به حجم یا ارزش یك یا چند یا تمام عواملی كه برای تولید آن ستاده مورد استفاده قرار گرفته‌اند، یا به عبارت دیگر هر نوع رابطه ستاده و داده كه به صورت نسبت باشد شاخص بهره‌وری است.
كندال و بوكلند شاخص را اینگونه تعریف كرده‌اند:
شاخص عددی عبارت از مقداری است كه نشان می دهد تغییرات مختلف در زمان یا در فاصله یك افزایش چقدر بوده است. به گونه‌ای كه این تغییرات افزایشی به طور مستقیم توسط خوشان و مشاهده مستقیم در عمل قابل محاسبه نباشد. (26).
شاخص‌های بهره‌وری
شاخص‌های بهره وری غالباً برای سنجش پیشرفت و كامیابی سازمانها و تعیین نقاط قوت و ضعف آنها به كار می رود. محاسبه این شاخص ها به ویژه در سازمانهای خدماتی كه خدمات یعنی محصولاتی غیر قابل لمس تولید می‌كنند بسیار دشوار تر است. تجزیه وتحلیل شاخص های بهره وری مشخص می‌سازد در كجا امكان و فرصت بهره وری در سازمان وجود دارد. معمولا در سازمانهای خدماتی از شاخص‌های دیگری برای سنجش بهره‌وری به طور مثال:
تعداد كاركنان    و    ارزش ریالی فروش
تعداد مشتریان        تعداد شكایات مشتریان

و نظایر آن استفاده می شود. با وجود اینكه شاخص‌های فوق به خودی خود نسبت ستانده به نهاده هایی را كه به كار رفته است نشان نمی دهد اما به بررسی عملكرد سازمان ها كمك می كنند. اندازه گیری بهره وری به ما كمك می‌كند كه اقتصادی ترین راه استفاده از منابع را انتخاب كنیم. اندازه‌گیری بهره‌وری به تشخیص فعالیت های غیر اقتصادی، میزان اتلاف و ضایعات اسراف و تعیین ظرفیت های بلا استفاده كمك كرده و به برنامه ریزی برای تخصیص بهینه منابع یاری می رساند.
مدیران با مطالعه و بررسی شاخص های بهره وری در طی زمان قادر خواهندبود مشكلات و فرصتها را در سازمانهای تحت سرپرستی خود به منظور بهره‌وری مشخص سازند. شاخص های بهره وری معیارهایی هستند كه به مدیران در تحلیل شاخص بهره وری در طول زمان شناخت و مشكلات كمك می‌كنند (25).
ویژگیهای شاخص‌های مطلوب
1-    قابلیت محاسبه، سهولت دسترسی به داده‌های مربوطه.
باید شاخص هایی برای اندازه گیری بهره وری انتخاب شوند كه امكان محاسبه آنها به سهولت وجود داشته باشند. چرا كه در غیر این صورت مشكل بودن محاسبه بخصوص در آغاز راه اندازی سیستم اندازه گیری به سدی برای استقرار آنها مبدل خواهد شد.


2-قابلیت محاسبه یكنواخت در طول زمان
نظر به اینكه بخش عمده‌ای از تحلیلهای بهره وری بر محور مطالعه روند بهره‌وری استوار می باشد لازم است شاخص های بهره وری در دوره‌های زمانی به صورت یكنواخت و بر پایه تعریفی مشابه قابل محاسبه باشند.
3-دقت
باید شاخص هایی برای اندازه گیری بهره وری انتخاب شوند كه اقلام اطلاعاتی آنها با دقت كافی در دسترس باشند چرا كه عدم دقت در داده ها می تواند منجر به تحلیل‌های اشتباه بخصوص در مطالعات مقایسه‌ای گردد.
4-عینی، مملوس و قابل فهم بودن
از آنجا كه اندازه‌گیری و تحلیل بهره‌وری ارزش خود را در برنامه ریزی و در نهایت اجرای موفقیت آمیز برنامه‌های بهبود نشان می دهد، لازم است شاخص‌های بهره‌وری برای تصمیم گیران معنی دار و قابل فهم بوده، ساز و كارهای عملی منجر به تغییرات آنها نیز برایشان معلوم باشد.
5-جامعیت
بهره‌وری هر سیستم موضوعی است كه به تمامی عناصر سیستم مربوط می‌گردد لذا باید مجموعه شاخص های منتخب، تمامی سیستم را پوشش دهند تا امكان تشكیل تصویری فراگیر از بهره‌وری سیستم مهیا گردد.

6-همگن و همسان بودن
باید شاخص‌هایی برای اندازه گیری بهره‌وری انتخاب شوند كه مبنای محاسباتی مشترك و همخوان با هم داشته باشند.
7-قابل تجدید بودن
شاخص های اندازه‌گیری بهره وری نباید مختص به زمان خاصی باشند بلكه باید در دوره های مختلف زمانی محاسبه آنها با اعتبار و دقتی مشابه ممكن باشد.
8-قابلیت كنترل
باید شاخص هایی برای اندازه‌گیری بهره وری انتخاب شوند كه توسط سیستم قابل كنترل باشند. به عبارت دیگر به درون سیستم معطوف باشند و توانایی‌های درونی سیستم را نمایش دهند. تا بتوانند به عنوان ورودی های برنامه‌ریزی بهبود بهره‌وری مورد استفاده تصمیم گیران قرار گیرند.
9-به صرفه بودن جمع آوری داده‌ها
 چنانكه مفهوم بهره وری نیز به این نكته اشاره دارد برای اندازه گیری بهره‌وری باید از شاخص هایی استفاده شود كه ارزش اطلاعاتی آنها از هزنیه‌های مترتب بر استحصال آنها بیشتر باشند.
10-قابلیت فهم مشترك و تعریف عملیاتی
از آنجا كه فرایند اندازه گیری بهره وری معمولا به صورت گروهی انجام می‌پذیرد لازم است شاخص های بهره وری برای تمام كسانی كه با آنها سر و كار خواهند داشت از معنایی مشترك برخوردار باشد تا بدین وسیله فهمی مشترك از سیتسم را برای تمامی افراد ذیربط ممكن سازد.
11-قابلیت تعیین كیفیت
كیفیت شاخص های بهره وری باید قابل تعیین باشند تا بتوان كیفیت سیستم اندازه گیری و تحلیل را تحت كنترل نگهداشت.
12-در راستای رسالتها بودن
شاخص های بهره وری باید در راستای اهداف اصلی اندازه گیری و تحلیل انتخاب شوند.
13-ارزش اطلاعاتی
شاخص ها باید به گونه‌ای انتخاب شوند كه در چهارچوب اهداف سیستم انداز‌ه‌گیری و با توجه به قابلیت های فكری تصمیم گیران دارای بار اطلاعاتی كافی بوده از ارزش اطلاعاتی متناسب با انتظارات و هزینه های اندازه گیری و تحلیل برخوردار و بر كیفیت تصمیمات استفاده كنندگان تاثیر مثبت داشته باشند.(195).
14-قابلیت تحلیل
شاخص‌ها باید با ساختارهای متداول فكری و توانایی‌های فكری استفاده كنندگان تناسب داشته باشند و در فرایند های تصمیم‌گیری سیستم قابل تحلیل و استفاده باشند.
15-سادگی و عدم اغتشاش اطلاعاتی
شاخص های بهره وری نباید به صورتی تعیین شوند كه تصمیم گیران را با انبوهی از اطلاعات گوناگون و نامفهوم مواجه سازد بلكه باید بسته به نوع تصمیمات بین تصمیم گیران سطوح مختلف توزیع گردند (195).
نسبت‌ها
یك نسبت عددی است كه حاصل مقایسه دو عدد دیگر می‌باشند. به دلایل اینكه هیچ عددی به تنهایی معنی دار نمی باشد برای اینكه به آن عدد معنا ببخشیم باید مقدار آن با عدد دیگر مقایسه شود.
انتخاب نسبتها
قبل از انیكه برای سنجش عملكرد سازمانی شاخصی را بتوان انتخاب كرد هدفهای آن سازمان باید تعریف و مشخص شوند. تنها وقتی معلوم شد كه سازمان كجا می خواهد برود آنگاه می توان اندازه گیری كرد كه تا چه میزان به هدفهایش نزدیك شده است. اگر سازمانی تعدادی هدف داشته باشد باید آنها را از نظر اهمیت نسبی طبقه بندی كرد. اگر ظاهراً تناقضی بین دو هدف باشد باید مشخص شود كدام بردیگری ارجح است. البته می تواند این طبقه‌بندی قابل تغییر باشد. اولویت هدف‌ها نسبت به یكدیگر می تواند در طول زمان تغییر كند. زمانی كه هدفی تحقق پیدا می‌كند هدف دیگری مهمتر می شود. اولویت در رسیدن به هدفها در عكس العمل به تغییرات حاصل از فشارهای محیطی و خارجی می تواند تغییر كند. همچنین باید مشخص شود كه دسترسی به این اهداف چگونه است و چگونه می توانند میان واحدها و قسمت‌های مختلف سازمان به هدف‌های فرعی تری تجزیه شوند. هر قسمت باید دارای هدفی روشن و منطقی و سازگار با سایر هدفها بوده و در عین حال هر هدف فرعی نیز قابل تحقق باشند. به این اساس می توان 10 اصل را برای انتخاب شاخص‌ها یا نسبت‌ها در نظر گرفت.
1-    اگر ممكن باشد برای مدیر تنها یك شاخص مهم و اصلی داشته باشد. به طوری كه این شاخص درجه موفقیت او را به طور روشن به همراه چند شاخص كمكی و فرعی دیگر نشان بدهد و مقادیر این شاخص ها مشخص كنند تا چه میزان سازمان در رسیدن به هدفهایشان موفق بوده است. در انتخاب شاخص‌های فرعی و كمكی دیگر در نظر گرفتن شش اصل بعدی مفید خواهد بود.
2-    شاخص‌ها باید منطقاً به هم مرتبط باشند. به عبارتی از نظر ریاضی به هم مربوط باشند

لینک کمکی